Παιδιά με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ)

Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής – υπερκινητικότητα, γνωστή στους περισσότερους με τον παλιότερο όρο υπερκινητικό σύνδρομο, αποτελεί μια από τις συχνότερες διαταραχές της παιδικής ηλικίας. Χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων συμπτωμάτων είναι τα εξής:

Απροσεξία

• Το παιδί δυσκολεύεται να συγκεντρώσει την προσοχή του με αποτέλεσμα να γίνονται λάθη ή παραλείψεις στις σχολικές εργασίες ή σε άλλες δραστηριότητες
• Δίνει συχνά την εντύπωση ότι δεν ακούει όταν του απευθύνεται ο λόγος
• Δυσκολεύεται να ακολουθήσει οδηγίες
• Χάνει συχνά αντικείμενα απαραίτητα για τις εργασίες ή δραστηριότητές του

Υπερκινητικότητα

• Κάνει νευρικές κινήσεις π.χ. στριφογυρίζει στο κάθισμα, κουνά νευρικά τα χέρια ή τα πόδια του
• Έχει την τάση να σηκώνεται από τη θέση του στην τάξη ή σε άλλες περιστάσεις στις οποίες αναμένεται να παραμείνει στο ίδιο σημείο π.χ. στον κινηματογράφο ή στο λεωφορείο
• Συχνά τρέχει εδώ κι εκεί, σκαρφαλώνει και στριφογυρίζει σε χώρους που δεν προσφέρονται για τέτοιες δραστηριότητες
• Συχνά μιλάει πολύ και ακατάπαυστα

Παρορμητικότητα

• Έχει την τάση να απαντά απερίσκεπτα προτού ολοκληρωθεί μια ερώτηση
• Δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του
• Διακόπτει συχνά τους άλλους
• Τα συμπτώματα αυτά δεν παρουσιάζονται αποκλειστικά σε παιδιά με ΔΕΠ-Υ. Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να εμφανίσουν:
• παιδιά με έλλειψη ορίων
• παιδιά που βιώνουν στρες
• παιδιά που έχουν υποστεί κακοποίηση
• παιδιά με συναισθηματικές διαταραχές (άγχος, κατάθλιψη)
• παιδιά με αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός)
• παιδιά με νοητική υστέρηση
• παιδιά με αισθητηριακές διαταραχές (κώφωση)

Απαιτείται προσεχτική διερεύνηση πολλών παραμέτρων για να τεθεί η διάγνωση της ΔΕΠ-Υ από τον ψυχολόγο ή τον ψυχίατρο. Λαμβάνονται υπόψη η ηλικία εμφάνισης των συμπτωμάτων, η διάρκειά τους και η επίδρασή τους στη λειτουργικότητα του παιδιού σε δύο τουλάχιστον πλαίσια π.χ. στο σπίτι και το σχολείο.

Είναι σημαντικό να γίνεται έγκαιρη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ και να λαμβάνονται μέτρα για την αντιμετώπισή της. Λόγω της φύσης των συμπτωμάτων, τα παιδιά με τη διαταραχή είναι επιρρεπή σε ατυχήματα. Επιπλέον, πολλά από αυτά είναι πιθανό να εμφανίσουν δευτερογενώς μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα συμπεριφοράς και συναισθηματικά προβλήματα καθώς παρουσιάζουν δυσκολία στο να βάλουν σε σειρά τη σκέψη τους, να καταστείλουν ανεπιθύμητες συμπεριφορές, να σχεδιάσουν ένα πρόγραμμα.

Η αντιμετώπιση της διαταραχής απαιτεί τη συνεργασία γονέων, εκπαιδευτικών και ειδικών και απαιτεί πολύ χρόνο. Ανάλογα με την περίπτωση και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων ενδείκνυνται:

• Συμβουλευτική γονέων

Είναι σημαντικό να κατανοήσουν οι γονείς ότι οι συμπεριφορές που εμφανίζουν τα παιδιά τους δεν είναι σκόπιμες αλλά οφείλονται σε μια εγγενή αδυναμία των παιδιών να οργανώσουν και να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους και να ρυθμίσουν την ενέργεια τους. Οι γονείς ενθαρρύνονται να δώσουν στο παιδί τους ευκαιρίες για εκδήλωση φυσικής δραστηριότητας π.χ. περισσότερο χρόνο για έντονο παιχνίδι ή συμμετοχή σε αθλητικές δραστηριότητες. Επίσης εκπαιδεύονται σε τεχνικές ενίσχυσης των θετικών συμπεριφορών του παιδιού με σκοπό να μειωθούν οι ανεπιθύμητες συμπεριφορές χωρίς να πληγωθεί το αυτοσυναίσθημα του παιδιού.

• Εκπαίδευση του παιδιού στον έλεγχο της συμπεριφοράς του

Το παιδί πρέπει να κατανοήσει ότι είναι φυσικό να μην έχουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια επίπεδα ενέργειας και την ίδια ικανότητα συγκέντρωσης. Όλοι ωστόσο χρειάζεται σε κάποιες περιπτώσεις να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους. Το παιδί εξασκείται σε τεχνικές οργάνωσης της μελέτης του. Επίσης μαθαίνει εναλλακτικούς τρόπους αντίδρασης σε συγκεκριμένες κοινωνικές περιστάσεις προκειμένου να μειωθεί ο αρνητισμός και η επιθετικότητα.

• Ατομική ψυχοθεραπεία

Στις συνεδρίες ατομικής ψυχοθεραπείας αναλύονται θέματα που απασχολούν το παιδί ή το γονιό. Το παιδί απασχολεί συνήθως η απόρριψη που βιώνει από την ομάδα των συνομηλίκων του και οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει στη σχέση του με τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς του. Η χαμηλή αυτοπεποίθηση που είναι χαρακτηριστική στα παιδιά με ΔΕΠ-Υ αποτελεί κεντρικό θέμα της ψυχοθεραπείας. Ο γονιός καταφεύγει σε ατομική ψυχοθεραπεία προκειμένου να διαχειριστεί το αίσθημα ματαίωσης που του δημιουργείται στην προσπάθειά του να ρυθμίσει τη συμπεριφορά του παιδιού του. Αισθήματα ενοχής και ντροπής εντείνονται και από την τάση του κοινωνικού περίγυρου να ερμηνεύει την «κακή» συμπεριφορά του παιδιού ως κακή διαπαιδαγώγηση.

• Οικογενειακή ψυχοθεραπεία

Σε κάποιες περιπτώσεις, κυρίως όταν το πρόβλημα έχει επιμείνει για πολύ καιρό, το παιδί ή οι γονείς εμφανίζουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις που δυσχεραίνουν την οικογενειακή ζωή. Θυμός, άγχος, απελπισία, αισθήματα αναξιότητας περιπλέκουν την κατάσταση. Σε αυτές τις περιπτώσεις η οικογένεια χρειάζεται να βοηθηθεί στην αναγνώριση των συναισθημάτων αυτών και στη διαχείρισή τους ώστε να αποκατασταθεί η επαφή μεταξύ των μελών.

• Φαρμακευτική αγωγή

Κάποια παιδιά εμφανίζουν τόσο έντονη κινητικότητα ή διάσπαση προσοχής ώστε αφενός να υπάρχει κίνδυνος τραυματισμού τους και αφετέρου να μη μπορούν να προσαρμοστούν στη σχολική ζωή. Σε αυτές τις περιπτώσεις συνίσταται φαρμακευτική αγωγή για όσο διάστημα κρίνεται απαραίτητο από τον παιδοψυχίατρο. Ας μην ξεχνάμε ότι η ΔΕΠ-Υ είναι μια διαταραχή με βιολογικό υπόβαθρο και η λήψη φαρμάκου μειώνει την έντονη κινητικότητα και βελτιώνει την προσοχή του παιδιού.

• Συνδυασμός παρεμβάσεων

Για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της διαταραχής συνήθως απαιτείται εκτός από τη συμβουλευτική γονέων και συνεργασία με το παιδί. Αντίστοιχα, στις περιπτώσεις όπου ενδείκνυται η φαρμακευτική αγωγή του παιδιού είναι πολύτιμη η επαφή με τους γονείς.

Ελένη Καρακωνσταντάκη
Ψυχολόγος
e-mail: ekarakonstantaki@yahoo.gr