Η ενσυνείδητη ανατροφή οδηγεί σε υπεύθυνα παιδιά

Η υπεύθυνη συμπεριφορά δεν έρχεται από μόνη της -καλλιεργείται. Ωστόσο, δε χρειάζονται ειδικοί τρόποι γι αυτό: πολλά από εκείνα που συνιστούν την ενσυνείδητη ανατροφή, συμβάλλουν, ώστε ένα παιδί να γίνει, εκτός από ψυχικά και συναισθηματικά ισορροπημένο, και υπεύθυνο. Ακολουθεί μια μικρή σύνοψη:

Γονική παρουσία: Προσπαθήστε να είστε, όσο περισσότερο γίνεται, κοντά στο παιδί (είτε σα φυσική, είτε σα συμβολική παρουσία) και μην το αφήνετε χωρίς τη δική σας επίβλεψη και εποπτεία για μεγάλα χρονικά διαστήματα, σε διάφορα περιβάλλοντα.
Ξεκινήστε από νωρίς να περνάτε το μήνυμα ότι δικαιούστε και πρέπει να είστε «παρόντες» και ενήμεροι για όσα του συμβαίνουν, ακόμα κι όταν δε βρίσκεστε δίπλα του. Οικοδομήστε την έννοια της παρουσίας σας με: σταθερή, μη απειλητική επικοινωνία με το ίδιο το παιδί (συζήτηση, τηλεφωνήματα), με τους φίλους του, με τους γονείς των παιδιών με τα οποία περνά χρόνο, με αλληλο-ενημέρωση-επικοινωνία-επαφή με τους ενηλίκους που αναλαμβάνουν τη φροντίδα του ή την εκπαίδευσή του. Φροντίστε να μην υπάρχουν «τυφλά σημεία» στη ζωή του παιδιού σας, όπου εσείς δεν έχετε σαφή ιδέα (και το παιδί γνωρίζει ότι δε γνωρίζετε) πώς συμπεριφέρεται, που βρίσκεται, με ποιον συχνάζει, πώς περνά το χρόνο του και πως του συμπεριφέρονται.
Bάλτε σταθερό πρόγραμμα στην καθημερινότητα. Ζητείστε από όλους να βοηθούν, ώστε το πρόγραμμα του παιδιού να μην αλλάζει διαρκώς.
Συμφωνήστε με το παιδί 2-3 κανόνες που αφορούν την καθημερινή ζωή: το διάβασμα, την τακτοποίηση του προσωπικού χώρου, την αυτοεξυπηρέτηση, το χρόνο απασχόλησης με την τηλεόραση, τον υπολογιστή, τις δουλειές του σπιτιού. Διαπραγματευτείτε τους. Δείξτε ευελιξία και υπομονή: εξηγήστε ότι θα το βοηθήσετε να τους ακολουθήσει, θα τους θυμίζετε και θα το επιβλέπετε.
Συμφωνήστε μαζί του την ανταμοιβή, όταν τους τηρεί και τις συνέπειες, όταν δεν τους τηρεί. Οι ανταμοιβές πρέπει να αφορούν μικρά ή μεγαλύτερα πράγματα ή ασχολίες (προνόμια) που ενδιαφέρουν το παιδί, ώστε να αξίζει τον κόπο να προσπαθήσει να τις κερδίσει. Οι συνέπειες πρέπει να είναι λογικές, χρονικά περιορισμένες και μη τιμωρητικές. Κρατήστε σταθερότητα και συμφωνία με το σύντροφό αας σε αυτά που συμφωνήσατε και επιβλέψτε, κυρίως προσωπικά, και όχι μέσω άλλων.
Θέστε κανόνες που αφορούν σοβαρές αρνητικές ή προβληματικές συμπεριφορές (εκούσια σωματική ή λεκτική επιθετικότητα, επανειλημμένα ψέματα, έλλειψη σεβασμού – απαξιωτική/εξαναγκαστική συμπεριφορά, καταστροφή αντικειμένων, αντικοινωνικές πράξεις κ.λ.π.), από την πρώτη φορά που θα συμβούν. Εξηγήστε με σαφήνεια στο παιδί ότι: είναι μη διαπραγματεύσιμες, βασικές αρχές της οικογενειακής σας ζωής και υπάρχει μηδενική ανοχή από την πλευρά σας προς αυτές τις συμπεριφορές
Αναθέστε τακτικά μικρά καθήκοντα που δεν αφορούν το διάβασμα. Ζητήστε του π.χ. να σας βοηθήσει σε μικροπράγματα στο σπίτι, το μαγείρεμα, στα ψώνια (όπου μπορεί εύκολα να ανταπεξέλθει και του είναι ευχάριστα). Προσπαθήστε να το επιβλέπετε, κρατώντας απόσταση και καθοδηγείστε με ήπιο τρόπο, όποτε το χρειάζεται.
Σιγουρευτείτε ότι έχει καταλάβει ακριβώς τι πρέπει και σε πόσο διάστημα, κάθε φορά που ζητάτε από το παιδί να κάνει κάτι. Οι εντολές σας να είναι σύντομες, απλές και να μην περιέχουν πολλά «μέρη» (Όχι: «Συμμάζεψε το δωμάτιό σου». Ναι: «Θέλω να μαζέψεις τα ρούχα από το πάτωμα. Θα σου δείξω να βάλεις τα άπλυτα στο καλάθι και να κρεμάσεις τα καθαρά στη ντουλάπα»).
Αν χρειάζεται να κάνει κάτι σύνθετο «σπάστε το» σε μικρά τμήματα, καθοδηγήστε το ενδιάμεσα και ανταμείψτε το για κάθε βήμα που καταφέρνει. Όταν δεν είστε σίγουροι ότι ξέρει τι να κάνει, δείξτε του πως γίνεται αυτό που ζητάτε και επαναλάβετε τις οδηγίες. Όταν σιγουρευτείτε ότι κατέκτησε τον τρόπο να ασχοληθεί με κάτι, πείτε του: «Τώρα έμαθες πώς γίνεται το……… Περιμένω από εσένα να προσπαθήσεις να το επαναλάβεις. Έλα να ζητήσεις τη βοήθειά μου αν δυσκολευτείς». Ενδιάμεσα επιβλέψτε και ενισχύστε. Ελέγξτε στο τέλος.
Δώστε μεγάλη σημασία σε οτιδήποτε κάνει σωστά, όσο μικρό κι αν είναι. Επαινέστε το παιδί, ανταμείψτε το υλικά και ηθικά και μην κάνετε κήρυγμα. Προσπαθήστε να του εξηγείτε πολύ συγκεκριμένα γιατί τα κατάφερε (συγκεντρώθηκες, πρόσεξες, προέβλεψες, ρώτησες και πήρες οδηγίες, δε βιάστηκες, επέμεινες κ.λ.π.) και ζητήστε να επαναλάβει αυτό ακριβώς το πράγμα που το βοήθησε να τα καταφέρει και όχι το επιτυχημένο αποτέλεσμα.
Δώστε μεγάλη έμφαση στο ζήτημα της προσπάθειας. Εξηγήστε σε κάθε περίπτωση ότι, πρώτα από όλα, σας ενδιαφέρει η προσπάθεια και όχι το αποτέλεσμα και ότι, πάνω από όλα, αυτή θα ανταμείβετε.
Προσέξτε την απογοήτευση. Όταν το παιδί δεν επιμένει κάπου ή δεν προσπαθεί, μπορεί να είναι γιατί ίσως θεωρεί ότι δεν τα καταφέρνει, δεν το κάνει ποτέ σωστά κ.λ.π. Δώστε του συνεχώς ευκαιρίες ώστε να βιώσει επιτυχίες, αρχίζοντας από μικρά έργα, και όχι από τα δύσκολα και σύνθετα, ώστε να νιώσει αυτοεκτίμηση και ανταμείψτε το για να έχει κίνητρο να συνεχίσει.
Ποτέ μην παίρνετε αφορμή από αυτά που δεν κάνει ή δεν προσπαθεί, για να το κρίνετε με γενικούς, προσωπικούς χαρακτηρισμούς. Τα παιδιά πιστεύουν πάρα πολύ στα μηνύματα που παίρνουν από ενήλικες, και τα οποία αφορούν τα ίδια, το χαρακτήρα και τις ικανότητές τους. Ποτέ μη χαρακτηρίζετε επικριτικά και μη διατυπώνετε κακές προβλέψεις για το μέλλον του παιδιού. Σιγουρευτείτε ότι κανείς άλλος μέσα στο σπίτι δεν το κάνει.
Μιλήστε του από νωρίς για έννοιες (επιμονή, υπομονή, υπευθυνότητα) μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα της καθημερινότητας και όχι με αφηρημένο τρόπο ή λέξεις («Πρέπει να είσαι υπεύθυνος»). Εξηγήστε του ότι αυτές εξασκούνται και ότι, σιγά σιγά. με τη βοήθεια και την υποστήριξή σας θα καταφέρει να τις αποκτήσει
Όταν επιθυμεί κάτι, πάρτε αφορμή για να μάθετε στο παιδί την υπομονή και μην του παρέχετε τα πάντα, άμεσα (αυτό αφορά τα προνόμια, όχι τις βασικές ανάγκες του παιδιού για υλική και συναισθηματική φροντίδα, ασφάλεια και προσοχή). Συζητείστε μαζί του και δώστε του να καταλάβει ότι πρέπει (στο βαθμό που ταιριάζει στην ηλικία του) να κερδίζει κάποια πράγματα.
Δημιουργείστε ένα κλίμα στο σπίτι όπου υπάρχει η προσδοκία για προσπάθεια και συμμετοχή όλων στις κοινές δουλειές και στα καθήκοντα, στο βαθμό που αναλογεί στον καθένα.
Δώστε το προσωπικό σας παράδειγμα για την υπευθυνότητα, την ψυχραιμία, το σεβασμό, τη δικαιοσύνη, τη σταθερότητα κ.λ.π. Είναι διδακτικότερο από οτιδήποτε άλλο και παρέχει το πρότυπο για μίμηση της συμπεριφοράς που επιθυμούμε από το παιδί μας.