Γιατί τα παιδιά λένε ψέματα

Πολλές φορές οι γονείς προβληματίζονται και ανησυχούν, όταν ανακαλύψουν ότι το παιδί τους λέει επανειλημμένως ψέματα. Μπορούμε να πούμε ότι η εποχή του «ψέματος» έρχεται στα παιδιά ταυτόχρονα με την κατάκτηση της γλώσσας, καθώς αρχικά κινούνται συνεχώς μεταξύ πραγματικών και φανταστικών κόσμων. Ανάλογα με την ηλικία υπάρχουν διαφορετικά κίνητρα που οδηγούν το παιδί στο ψέμα.

Προσχολική ηλικία

Τα ψέματα που λέει ένα παιδί σ’ αυτή την ηλικία χαρακτηρίζονται ως «αθώα» και οφείλονται στην αδυναμία του παιδιού να ξεχωρίσει το πραγματικό από το φανταστικό. Τα ψέματα δε λέγονται εσκεμμένα και στόχος είναι η ωραιοποίηση και παρουσίαση μιας κατάστασης όπως εκείνο επιθυμεί. Ένα παιδί που διηγείται φανταστικές ιστορίες, κυρίως στην προσχολική του ηλικία, είναι ένα παιδί έξυπνο, όπως έδειξαν πρόσφατες έρευνες Πανεπιστημίου του Καναδά, το οποίο θα χρησιμοποιήσει αργότερα τη φαντασία του για να δημιουργήσει και να εκφρασθεί. Είναι εσφαλμένη η τακτική της αποκάλυψης του ψέματος και της προσγείωσης του παιδιού ανώμαλα, με το χαρακτηρισμό του «ψεύτη» και του «παραμυθά». Αντίθετα, πρέπει να δείξουμε στο παιδί πως η ιστορία του μας άρεσε και την αποδεχόμαστε σα μία ωραία ιστορία και ότι θα ήταν υπέροχο αν μπορούσε να πραγματοποιηθεί.

6 ως 7 ετών

Σ’ αυτήν την ηλικία τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας γίνονται αισθητά, οπότε ξέρουν πότε λένε ψέματα και πότε αλήθεια. Παρόλα αυτά, τα ψέματα εξακολουθούν να είναι ένα προσιτό μέσο για να «επηρεάσουν» τα πράγματα και να αποφύγουν ή να αποτρέψουν δυσάρεστες καταστάσεις, δεν έχουν όμως το ίδιο ηθικό βάρος όπως στην ενήλικη ζωή και πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιείκεια. O σκοπός οποιουδήποτε ψέματος των παιδιών, τις περισσότερες φορές, είναι η αναζήτηση της αγάπης, της αναγνώρισης και της αποδοχής των άλλων, είτε των γονιών είτε των συνομηλίκων. Όταν οι γονείς αντιδράνε με πανικό και απέχθεια στο ψέμα του παιδιού, κάνουνε συχνά το λάθος να παραβλέπουνε εντελώς την πραγματική ανάγκη που κρύβεται πίσω από το ψέμα του.

7 ως 12 ετών

Όταν το παιδί εισέρχεται στη σχολική ηλικία αναπτύσσει σταδιακά ηθική συνείδηση, να περιορίζει τα ψέματα, αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το ψέμα έχει αντίκτυπο και στους άλλους. Τα παιδιά σε αυτή την ηλικία λένε συνήθως ψέματα για λόγους απενεργοποίησης και αποφυγής δυσάρεστων συνεπειών των πράξεων τους. Το ψέμα σ’ αυτές τις περιπτώσεις αποτελεί μια στρατηγική προστασίας. Αυτή η στρατηγική συχνά εγκαταλείπεται όταν το παιδί αρχίζει να αποκτά περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό του και είναι ψυχικά ώριμο να παραδεχτεί και να αποδεχτεί τα λάθη του.

12 ετών ως 18 ετών

Στην εφηβεία, τα ψέματα λέγονται εντελώς συνειδητά πια και συνήθως με ξεκάθαρο σκοπό, αλλά παρόλα αυτά, δεν είναι όλα τα ψέματα των εφήβων ίδια. Σε αυτήν την ηλικία το παιδί χρησιμοποιεί το ψέμα σα μηχανισμό αυτοπροστασίας. Προσπαθεί να προστατέψει την εικόνα του και την αυτοεκτίμηση του. Δε θέλει να εκτίθεται, ούτε να αισθάνεται μειονεκτικά μπροστά στους άλλους γι’ αυτό πολλές φορές οδηγείται στο ψέμα. Επιπλέον, το χρησιμοποιεί ως μέσο αποφυγής τιμωρίας, καθώς και προστασίας. Οι έφηβοι επειδή έχουν αυξημένη ανάγκη ανεξαρτησίας από τους γονείς και προσπαθούν σε μεγάλο βαθμό να κρατούν την προσωπική τους ζωή μυστική από αυτούς. Προκειμένου λοιπόν να διαφυλάξουν την ιδιωτικότητα και την αυτονομία τους από παρεμβατικούς και ελεγκτικούς γονείς, επιλέγουν το ψέμα.

Πως αντιμετωπίζεται

Είναι σημαντικό οι γονείς να διερευνήσουν τους λόγους για τους οποίους το παιδί τους λέει ψέματα και να καλύψουν τις συναισθηματικές του ανάγκες. Επίσης δε θα πρέπει να λησμονούν ότι τα παιδιά δεν έχουν την ίδια ευχέρεια να εκφράζουν τα συναισθήματα τους όπως οι ενήλικες. Το κλειδί για μια σχέση χωρίς ψέματα είναι η εμπιστοσύνη. Αυτό ισχύει για όλες τις προσωπικές μας σχέσεις και ακόμα περισσότερο για τη σχέση με το παιδί μας. Ως γονείς οφείλουμε να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη του παιδιού και να το πείσουμε ότι μπορεί να στηρίζεται σε εμάς κάθε φορά που αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα ή θέλει να μοιραστεί μαζί μας τα συναισθήματα που του δημιουργεί μια δυσάρεστη κατάσταση.

Πρέπει να ξέρει το παιδί ότι το αγαπάμε, ανεξάρτητα από το τι έκανε ή δεν έκανε. Φράσεις όπως: «Δε σ’ αγαπάω, γιατί δεν ήσουν καλό παιδί» πρέπει να αποφεύγονται. Η αγάπη μας για εκείνο είναι δεδομένη, ανεξάρτητα αν κάποιες συγκεκριμένες πράξεις ή συμπεριφορές μας στενοχωρούν ή μας βρίσκουν αντίθετους. Αυτό είναι το μήνυμα που πρέπει να περάσουμε στο παιδί μας και μάλιστα από πολύ νωρίς. Κάθε φορά που το παιδί μας ομολογεί την «ενοχή» του για κάτι, λέει δηλαδή την αλήθεια, το επαινούμε και του δίνουμε να καταλάβει ότι η αλήθεια έχει πολύ θετικό αντίκτυπο στη σχέση μας.

Δίνουμε στο παιδί την ευκαιρία να επανορθώσει για αυτό που έκανε. Αν, για παράδειγμα, κάνει μια ζημιά στο σπίτι, του ζητάμε να αποκαταστήσει την τάξη και να συμμαζέψει, ώστε να καταλάβει ότι η πράξη του έχει μεν συνέπειες όμως δεν είναι μη αναστρέψιμη, ούτε ήρθε η συντέλεια του κόσμου, με αποτέλεσμα να καταφύγει στο ψέμα για να σώσει την κατάσταση.

Στις μικρές ηλικίες όπου τα ψέματα είναι μικρά και αθώα, καλό είναι οι γονείς να το χειριστούν με χιούμορ. Στις μεγαλύτερες ηλικίες είναι να αποφεύγουμε το κήρυγμα και να ακούμε και τη δική του εξήγηση. Ορισμένα πιο «σκόπιμα» ψέματα, ιδιαίτερα μεγαλύτερων παιδιών, μπορεί να απαιτούν εκτός από τη συζήτηση και κάποιου είδους τιμωρία, ώστε τα παιδιά να καταλάβουν ότι τα ψέματα μπορεί να έχουν δυσάρεστες συνέπειες.

Όταν το παιδί δείχνει εντελώς ανίκανο να διακρίνει το φανταστικό από το πραγματικό, πρέπει να ζητήσουμε βοήθεια από έναν ειδικό, για να δούμε τι ακριβώς συμβαίνει. Σε περίπτωση που δε δώσουμε προσοχή και έμφαση το πρόβλημα πιθανότατα να οξυνθεί και να ακολουθήσει το παιδί σε όλη του ζωή.

Τι πρέπει να αποφεύγουν οι γονείς

Σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αποκαλέσετε το παιδί ψεύτη ή άλλους ταπεινωτικούς χαρακτηρισμούς, γιατί τέτοιου είδους χαρακτηρισμοί πληγώνουν το παιδί και το κάνουν να νιώθει ανάξιο. Η επίπληξη δε θα πρέπει να γίνεται με φωνές και προσβολές, αλλά θα πρέπει να συζητηθεί με ήρεμους και ήπιους τόνους.

Αποφυγή σκληρών και υπερβολικών τιμωριών γιατί συχνά αποφέρουν τα αντίθετα αποτελέσματα. Οι γονείς θα χρειαστεί να κρατήσουν την ψυχραιμία τους και να του εμφυσήσουν την έννοια της υπευθυνότητας. Η αυστηρή τιμωρία δεν ενισχύει τη δημιουργία εσωτερικών μηχανισμών, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για τη διαμόρφωση ηθικής συνείδησης.

Να χάνουν την εμπιστοσύνη στο παιδί τους, γιατί οι γονείς αποτελούν το καθρέφτη του παιδιού τους κι αν εκείνοι χάσουν την εμπιστοσύνη στο παιδί τους τότε και εκείνο θα πάψει να έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στις ικανότητες του.

Να δέχονται τη συγγνώμη του παιδιού τους. Η συγγνώμη αποτελεί μετάνοια του παιδιού σ’ αυτό το οποίο έπραξε. Αν οι γονείς την αγνοήσουν ή τη χλευάσουν θα ανακόψουν κάθε κίνητρο βελτίωσης του παιδιού.

Αποφυγή ψεμάτων από τους γονείς, γιατί μεταφέρεται ασυνείδητα το μήνυμα στο παιδί ότι το ψέμα είναι επιτρεπτό.

Σε κάθε περίπτωση, μια ειλικρινής από τη μεριά μας προσπάθεια, να ανακαλύψουμε τι κρύβεται πίσω από τα ψέματα του παιδιού και μια συζήτηση σε βάθος μαζί του, ώστε να αποφασίσει μόνο του τι θα κάνει και γιατί, θα βοηθήσει περισσότερο από τιμωρίες, απαξιώσεις και αρνητική κριτική.

Τέλος, θα πρέπει να αναρωτηθούμε μήπως πίσω από τα ψέματα του παιδιού, κρύβεται μια χαμηλή αυτοεκτίμηση, μια ανιαρή καθημερινότητα ή ένα εξαιρετικά πιεστικό πρόγραμμα και να το βοηθήσουμε να κάνει τις απαραίτητες διορθώσεις, ώστε να μη χρειάζεται να καταφεύγει στο ψέμα για να τα καταφέρει.