Βεβαιωθείτε ότι γνωρίζετε τη διαφορά ανάμεσα στην πειθαρχία και στην τιμωρία

Πόσο συχνά δεν ακούμε γονείς να παραπονιούνται σε φίλους και συγγενείς ή ακόμη και σε ειδικούς: «Του φώναξα, του έκανα κήρυγμα, το απείλησα, το έστειλα στο δωμάτιό του, του πήρα τα παιχνίδια, ακύρωσα εξόδους, το παρακάλεσα, το δωροδόκησα, ακόμη και το χτύπησα –και τίποτε δε λειτουργεί!». Για διαβάστε ξανά προσεκτικά την προηγούμενη πρόταση. Καταλαβαίνετε ποιο είναι το πρόβλημα με όλες αυτές τις προσεγγίσεις; Οποιοδήποτε παιδί εκτίθεται σε τόσα πολλά «μαστίγια» θα μπερδευόταν. Και το «καρότο» της θετικής ανατροφοδότησης, που είναι από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές πειθαρχίας, δεν αναφέρεται πουθενά.

Πολλοί γονείς χρησιμοποιούν τους όρους «πειθαρχία» και «τιμωρία» για το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα, είναι δυο τελείως διαφορετικά πράγματα. Η πειθαρχία διδάσκει κάποιον πώς να συμπεριφέρεται. Κομμάτι της πειθαρχίας είναι ότι εξηγούμε στο παιδί την ακατάλληλη συμπεριφορά του και το κατευθύνουμε στην αποδεκτή/επιθυμητή συμπεριφορά. Μαζί με αυτά, δίνουμε θετική ανατροφοδότηση (δηλαδή έπαινο ή ανταμοιβή), κάθε φορά που το παιδί επιλέγει να συμπεριφερθεί σωστά.

Από την άλλη, η τιμωρία χρησιμοποιεί το φόβο, την ισχύ και τη ντροπή για να εμποδίσει κάποιον να φερθεί ακατάλληλα. Η τιμωρία δε διδάσκει ποια είναι η επιθυμητή συμπεριφορά, ενώ η συμμόρφωση που προέρχεται από αυτήν είναι προσωρινή και με χαμηλή ηθική αξία: συνήθως παιδιά (και μεγάλοι) φέρονται και πάλι ακατάλληλα, όταν γνωρίζουν ότι δεν κανείς δε θα τους «πιάσει» και δεν πρόκειται να τιμωρηθούν.

Με την πειθαρχία δε στοχεύουμε στην άμεση συμμόρφωση ενός παιδιού, αλλά επενδύουμε στη σταθερή και μακροπρόθεσμη αλλαγή. Για να γίνει αυτό, αρκεί τις περισσότερες φορές ένα απλό πρόγραμμα συμπεριφοράς: αφού κανείς αποφασίσει τους στόχους (που είναι κατάλληλοι με βάση την ηλικία και τη νοητική ανάπτυξη του παιδιού του), στη συνέχεια πρέπει συστηματικά να ανταμείβει κάθε μικρή επιτυχία του, μέχρι η συμπεριφορά να γίνει συνήθεια. Ενισχύοντας τη θετική συμπεριφορά των παιδιών (και όχι αποκλειστικά τιμωρώντας τις αρνητικές συμπεριφορές τους), τα βοηθάμε να νιώσουν ότι μπορούν να τα καταφέρουν και αυξάνουμε το κίνητρό τους να κάνουν τις σωστές επιλογές.

Οι συνέπειες (αντί για τις οποίες οι περισσότεροι γονείς χρησιμοποιούν την τιμωρία) έχουν θέση στην πειθαρχία, μόνο εφόσον η συστηματική θετική τροφοδότηση της σωστής συμπεριφοράς έχει γίνει κτήμα και συνήθεια των γονιών και των παιδιών. Βασική προϋπόθεση είναι ότι οι συνέπειες πρέπει να χαρακτηρίζονται από: λογική (να μην είναι υπερβολικές), σταθερότητα (να μην είναι τυχαίες και ασυνεχείς) και μη-τιμωρητικότητα (να μην είναι άσχετες με την κακή συμπεριφορά ή εκδικητικές).

Σπυριδούλα Κώτση
Ψυχίατρος παιδιών και εφήβων
Για την «ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΣΗΜΕΡΑ»